Schaatsen als de tocht niet doorgaat
Tussen 1963 en 1985 en opnieuw tussen 1986 en 1997 lagen lange periodes waarin het Friese natuurijs niet voldoende was voor een officiele Elfstedentocht. Soms scheelde het niet veel, soms heel veel. In een aantal van die winters trokken kleine groepen schaatsers er toch op uit. Niet ingeschreven, niet gestempeld en niet erkend, maar wel met dezelfde 200 kilometer langs de elf steden als doel. Deze tochten worden in de Friese volksmond wilde Elfstedentochten genoemd. Ze passen niet in de officiele geschiedenis, maar ze horen wel bij het culturele verhaal van het schaatsen in Friesland.
De winter van 1979 als symbool
De winter van 1979 staat bekend om een hardnekkige koudegolf. Het was zo koud dat treinen vastliepen en hele dorpen tijdelijk geisoleerd raakten. Op de Friese vaarten lag op veel plekken hard ijs. De officiele tocht werd echter niet uitgeschreven omdat de kwaliteit ervan niet over de hele route betrouwbaar genoeg was: hier hard genoeg, daar te dun, ergens anders gevaarlijke wakken. Voor sommige fanatieke schaatsers was dat geen reden om thuis te blijven. In kleine groepjes vertrokken zij, soms met de routekaart in de jaszak, om delen of de hele route te schaatsen. Verhalen uit die winter circuleren tot op vandaag in kroegen en schaatsverenigingen, maar harde aantallen zijn er niet en uitslagenlijsten bestaan terecht niet.
1996: tussen hoop en ontnuchtering
Begin 1996 stond Friesland opnieuw in elfstedenkoorts. De kou hield aan, er werd gemeten, gerapporteerd en hardop gehoopt op een officiele uitschrijving. Op enkele momenten leek het dichtbij, maar het rayonhoofd-systeem werkte zoals het hoort: bij twijfel geen tocht. Voor sommigen voelde dat als een gemiste kans en zij gingen de Friese vaarten op om een eigen variant van de tocht te rijden. Dat was geen wedstrijd. Het was geen toertocht in officiele zin. Het was schaatsen op de plek waar de tocht had moeten zijn, in een poging een persoonlijke ervaring op te tekenen waar de geschiedenis verstek liet gaan. Een jaar later zou alsnog een officiele tocht volgen, de tocht van 1997, maar 1996 blijft in herinneringen aanwezig als de winter waarin het zo dichtbij leek.
Waarom wilde tochten geen winnaars hebben
Een echte Elfstedentocht is een wedstrijd onder strenge organisatie. Stempelposten, tijdwaarneming, rayonhoofden, medische posten en EHBO langs de route: zonder die infrastructuur is een tocht geen Elfstedentocht. De wilde tochten missen dit alles. Daarom worden er ook geen winnaars genoemd, geen tijden geregistreerd en geen klassementen bijgehouden. Wie probeert om een wilde Elfstedentocht-uitslag te reconstrueren, doet de aard van die tochten onrecht. Ze zijn geen sportieve prestatie in officiele zin, maar veelal persoonlijke en culturele ervaringen. Dat geldt ook voor onofficiele tochten die in andere winters tussen 1986 en 1997 op kleinere schaal werden ondernomen.
Een laag onder het officiele verhaal
De wilde Elfstedentochten vormen een culturele onderlaag onder het officiele verhaal. Ze laten zien dat de tocht in het hoofd en het hart van Friese schaatsers leeft, ook in jaren waarin de organisatie niet uitschreef. Tegelijkertijd zijn ze risicovol: zonder rayonhoofden weet niemand waar het ijs onbetrouwbaar is, en wakken kunnen levensgevaarlijk zijn. In de moderne tijd ontmoedigen autoriteiten en schaatsverenigingen het rijden van wilde tochten dan ook nadrukkelijk. Toch blijven ze als verhaal voortleven. Wie de complete reeks officiele edities tot en met 1997 nog eens wil nalezen, vindt die in het overzicht van alle winnaars. De wilde tochten ontbreken daar terecht, maar ze ontbreken niet in het collectieve geheugen van Friesland.