4 januari 1997: de tocht die voorlopig de laatste werd
Op zaterdag 4 januari 1997 verreed Friesland de vijftiende en tot op heden laatste officiele Elfstedentocht. Het was de eerste tocht sinds 1986 en in de tussenliggende jaren had Nederland herhaaldelijk uitgekeken naar een nieuwe editie. Toen het zover was, ging het snel: vorst rond de jaarwisseling, gunstige metingen door de rayonhoofden en een uitschrijving die het hele land in opperste staat van paraatheid bracht. Aan de start in Leeuwarden verschenen ruim 16.000 toerrijders, naast een sterk veld wedstrijdrijders. Winnaar werd uiteindelijk de Zuid-Hollandse boer Henk Angenent, die in zes uur, negenenveertig minuten en een aantal seconden de finish bereikte.
Een tocht met internationale opwinding
Net als in 1985 reageerde Nederland met grote opwinding op de uitschrijving. Het verschil met eerdere edities was dat in 1997 schaatsen als sport sterker geprofessionaliseerd was, marathonploegen op kunstijsbanen en op natuurijsbaantjes elders in Europa een vol seizoen draaiden, en een groep wedstrijdrijders dus topfit aan de start verscheen. Toch is een Elfstedentocht geen kunstijsmarathon. De wisselende kwaliteit van het ijs over bijna 200 kilometer maakt de tocht onvoorspelbaar. Wie in 1997 favoriet was, wist dat het uiteindelijk niet alleen om snelheid ging maar ook om tactisch inzicht, materiaalkeuze en mentale veerkracht.
De koers: Angenent slaat toe in de slotfase
Onderweg vormde zich een grote kopgroep die elkaar tot voorbij Bartlehiem in evenwicht hield. Op het laatste rechte stuk richting Dokkum en op de terugweg naar Leeuwarden viel de groep uit elkaar. Henk Angenent demarreerde en bleef weg. Hij reed het laatste deel solo en kwam met zichtbaar overwicht over de eindstreep. Zijn tijd van zes uur en negenenveertig minuten plus enkele seconden was vergelijkbaar met de tochten van Van Benthem, maar onder andere omstandigheden gereden. Angenent zou na deze tocht meerdere keren als Elfsteden-favoriet worden genoemd bij elke nieuwe koude periode, maar die nieuwe tocht is er tot dusver niet gekomen.
16.000 toerrijders en een uitgestrooid land
Naast de wedstrijd reden ruim 16.000 toerrijders mee. Voor velen van hen was 1997 de eerste en mogelijk enige kans om de Elfstedentocht in hun leven te rijden. De finishers ontvingen het bekende Elfstedenkruisje. De televisie volgde de tocht van zonsopgang tot diep in de avond, want de laatste toerrijders kwamen pas binnen toen het al donker was. De cijfers van het aantal finishers en uitvallers verschillen per bron, maar het geheel van die zaterdag in januari 1997 staat in het geheugen gegrift als een dag waarop Nederland weer een schaatsdorp werd.
Waarom 1997 voorlopig de laatste blijft
Sinds 1997 is er geen Elfstedentocht meer geweest. Klimatologische factoren spelen een grote rol: warmere winters, kortere vorstperioden en minder natuurijs op de Friese vaarten en meren. Elke koude periode brengt opnieuw discussie en hoop, maar tot dusver bleven de rayonhoofden voorzichtig en bleef het ijs te dun. Wie de complete lijst van alle winnaars wil zien tot en met 1997, leest die in het overzicht van alle winnaars. Voor het collectieve geheugen blijft de tocht van Henk Angenent een dag waarop het nog wel kon, en de hoop op een volgende editie is in Friesland nooit verdwenen. Of die nog terugkomt is een vraag voor de natuur, niet voor de organisatie.