Een tocht in dagen in plaats van uren
Waar schaatsers één lange dag uit hebben en fietsers één lange ochtend en middag, doet wie de Elfstedentocht vaart er vier tot zeven dagen over — en dat is dan relaxed varen. De officiële Elfsteden vaarroute is 231 kilometer lang en volgt voor het grootste deel de vaarwegen waarover ook handelsvaartuigen, charterboten en sloepen normaal hun weg vinden door Friesland.
De route is geschikt voor motorboten, kleine motorjachten, sloepen en in beperkte mate ook voor zeilboten. Open zeilers passen op de meeste delen, mits ze hun mast strijkbaar hebben — sommige bruggen onderweg liggen vast en relatief laag. Wie liever zelf actiever is, kan kijken naar de SUP 11 City Tour voor een vergelijkbare route op een suppboard.
Bootafmetingen en doorvaarhoogtes
De maatgevende afmetingen voor wie de hele Elfsteden vaarroute wil afleggen, zijn een doorvaarhoogte van 2,5 meter, een breedte van 3,9 meter en een diepgang van 1,3 meter. Boten boven die maten kunnen wel grote delen van de route varen, maar moeten op meerdere plekken omvaren of een traject overslaan. Met name de smalle stadsgrachten van Sloten, IJlst en Hindeloopen hebben lage of smalle bruggen.
De vaarroute is in de afgelopen decennia op meerdere plekken verbeterd: kanalen zijn uitgediept, een aantal bruggen is verhoogd en nieuwe sluizen vergemakkelijken het manoeuvreren in de stadshavens. Toch geldt: lees vooraf je Wateralmanak of een actueel digitaal bruggenboek. Bedieningstijden, openingstijden van sluizen en seizoenrestricties veranderen jaarlijks.
Het vaarseizoen en de bediening
Het reguliere vaarseizoen op de Elfstedenroute loopt van april tot en met oktober. In die maanden worden de meeste bruggen en sluizen door bedienend personeel geopend tussen 09:00 en 19:00 uur, met in juni, juli en augustus een verlenging tot 20:00 uur. Buiten het seizoen zijn er aanvraagvensters via marifoon, maar veel kleinere bruggen worden dan niet bediend.
De maand mei kent het hoogtepunt van het bruggentoezicht omdat de Elfstedenroute samenvalt met de meidagen en Pinksteren. Wie in mei wil varen, doet er goed aan dagelijks vroeg te beginnen: zaterdag- en zondagochtenden zijn rustiger op het water, in de middag wordt het druk in de sluizen rond Sneek en Stavoren.
Ligplaatsen in de elf steden
Elk van de elf steden heeft een passantenhaven of stadssteiger waar boten kunnen aanleggen. De capaciteit verschilt sterk: Harlingen en Sneek hebben grote havens met voorzieningen, terwijl Sloten een handvol plekken aan een houten steiger biedt. Reserveren is bij de meeste havens niet mogelijk, behalve in absolute hoogseizoen-weekenden.
Havenmeesters verkopen ter plaatse de stempelkaart waarop deelnemers in elke stad een stempel halen — een traditie die hier dezelfde rol speelt als bij de andere elfstedenvarianten. Wie alle elf stempels heeft, kan bij de organisatie van de Friese Vaarroutes een herinneringspenning aanvragen.
Hoe je de tocht plant
Een ontspannen tijdschema reserveert minstens tien dagen voor de hele route, zodat er ruimte is om in elke stad een halve dag te verkennen en eventueel uit te wijken bij slecht weer. Wie sneller wil, kan de tocht in vier dagen volbrengen, maar dan ben je vooral aan het varen en sluizen. Veel boothuurders combineren de tocht met een paar dagen op het Sneekermeer of in de Súdwesthoeke.
Benodigde vaardigheden: vaarbewijs Klein Vaarbewijs I is voor de meeste boten op deze route verplicht, een marifoon-bedieningsbevoegdheid is sterk aan te raden voor de bediening van sluizen en grote bruggen. Sluiswachters communiceren standaard op kanaal 18 of 22. Een digitaal navigatiesysteem met actuele dieptegegevens helpt vooral in de smallere vaarten richting Dokkum.
Met eigen boot of huurboot
Wie geen eigen boot heeft, kan voor de tocht een sloep, motorkruiser of compact motorjacht huren. Friese verhuurbedrijven liggen geconcentreerd rond Sneek, Heeg, Terherne en Lemmer; vanuit elke startplek kun je de Elfstedenroute oppakken. Reken in mei en juni op €1500 tot €2500 voor een week kleine motorboot, oplopend tot €4000 of meer voor grotere kruisers met meer slaapplaatsen.
Een vooraf afgesproken voordeel van huurboten is dat ze zijn afgestemd op de Friese vaarroutes — doorvaarhoogtes, breedtematen en uitrusting voldoen meestal aan de eisen van de Elfsteden vaarroute. Je krijgt bij overname een korte instructie en de meeste verhuurders leveren een gedrukt routeboek bij. Eigen boot mee? Houd er rekening mee dat trailerhellingen niet overal beschikbaar zijn; reserveer een ligplaats vooraf bij een jachthaven die op de route ligt.
Voor brandstof, water en stookolie zijn er op vaste plekken voorzieningen, maar niet in elke stad. Een goede gewoonte is om aan het begin van elke dag te checken waar je dat etmaal kunt tanken. Drinkwater is in vrijwel elke jachthaven te vullen; afvaltanks (zwart en grijs water) kunnen op afgegeven punten worden geleegd.