De stad in een notendop
Stavoren — Starum in het Fries — is de oudste van de elf Friese steden en de enige met directe ligging aan het IJsselmeer, dat tot 1932 nog de open Zuiderzee was. De stad ligt aan een natuurlijke baai en kreeg al rond het jaar 1060 stadsrechten, generaties eerder dan de andere Friese plaatsen. In 1285 trad Stavoren toe tot de Hanze, het machtige handelsverbond van Noord-Europese steden. Op het hoogtepunt was Stavoren een van de belangrijkste handelsplaatsen aan de Zuiderzee.
Dat verleden is in 2026 nog op verschillende plekken zichtbaar, al heeft Stavoren tegenwoordig de schaal van een dorp. De binnenstad is gemoedelijk, met een haven die in de zomer vol ligt met zeilboten en sloepen. Voor de schaatsers van de Elfstedentocht is Stavoren de vijfde stempelpost, op het zuidelijkste punt van de route, en historisch een van de zwaarste passages door de bijtende wind die hier vanaf het IJsselmeer staat.
Het Vrouwtje van Stavoren
Geen verhaal is zo verbonden met deze stad als de sage van het Vrouwtje van Stavoren. Volgens de overlevering was zij een schatrijke reedsweduwe die woonde in een huis met gouden vloeren en zilveren wanden. Ondanks haar rijkdom was ze niet tevreden en stuurde een schipper om het kostbaarste op aarde mee terug te brengen. Toen hij terugkwam met een lading graan uit Danzig en zij ontdekte dat het tarwe was, gaf zij het bevel het overboord te gooien — aan de bakboordzijde van de haven. Een man op de kade vervloekte haar hoogmoed door een diamanten ring in het water te werpen. Toen de ring later in een vis werd teruggevonden, was haar val voltrokken: haar schepen vergingen, een storm verwoestte haar huis.
Sinds 1969 staat in de oude haven van Stavoren een bronzen standbeeld van het Vrouwtje, gemaakt door Pier Arjen de Groot. Ze tuurt over het IJsselmeer, wachtend op schepen die nooit zullen terugkeren. Voor veel bezoekers is dit het eerste wat ze willen zien — een korte wandeling langs het water, een foto bij het beeld, en dan koffie op een terras met uitzicht op de havenmond.
Veerdienst Stavoren - Enkhuizen
Stavoren is via een veerdienst direct verbonden met Enkhuizen aan de andere kant van het IJsselmeer. De dienst wordt verzorgd door Rederij V&O, met het schip Bep Glasius. De overtocht duurt ongeveer tachtig minuten en is daarmee een van de mooiere binnenlandse veertochten van Nederland.
Volgens de dienstregeling voor 2026 vaart het schip vanaf 18 april in het weekend, en vanaf mei en juni van dinsdag tot en met zondag, inclusief Tweede Pinksterdag op 25 mei. In juli en augustus vaart de boot de hele week. Vanuit Stavoren vertrekt de veerboot drie keer per dag, om 10.25, 14.25 en 18.25 uur; vanuit Enkhuizen om 08.45, 12.45 en 16.45 uur. Aan boord is horeca aanwezig en fietsen kunnen tijdens de overtocht worden opgeladen. Voor de meest actuele tijden en uitzonderingen kun je terecht op de website van Rederij V&O, want bij slecht weer kan er incidenteel een afvaart vervallen.
Bezienswaardigheden
Naast het Vrouwtje en de haven is in Stavoren de oude binnenstad zelf de moeite waard. Stegen, kades en pakhuizen vertellen het verhaal van een handelsplaats die ooit groter was dan nu. Het Hanzestadhuis aan de Voorstraat, een aantal koopmanshuizen langs de Schans en de Sint-Nicolaaskerk vormen samen het oudere stedelijke decor.
Aan het eind van de pier staat de Stavorense bijdrage aan de 11Fountains-route: Cloaca, ontworpen door de Belgische kunstenaar Wim Delvoye. Het werk is uitdrukkelijk ironisch — een verwijzing naar het verteringsproces, en daarmee naar de mythe van het verspilde graan. Niet iedereen vindt het mooi, maar het is zonder twijfel het meest besproken werk van de elf. Wandelt men van Stavoren langs het IJsselmeer naar Hindeloopen, dan komt men langs een van de mooiste stukken van het Friese kustlandschap.
Praktisch en de Elfstedentocht
Stavoren is bereikbaar met de auto via de N354, en met de trein via de Arriva-lijn vanuit Leeuwarden. De treinrit duurt ongeveer een uur en eindigt vlakbij de haven. Wie de veerboot pakt, kan rechtstreeks fietsen van Enkhuizen naar Stavoren, en bevindt zich dan op een paar minuten lopen van de oude binnenstad. Parkeren in de stad zelf gaat het makkelijkst op het parkeerterrein bij het station of bij de haven.
Voor de schaatsliefhebber is Stavoren historisch het keerpunt: na het stempel hier zetten de rijders koers naar Hindeloopen en de andere zuidwestelijke steden. Op het lange stuk over het zogenaamde Workumer Strand, waar het ijs vaak slecht is door de invloed van het zoute kustwater, ligt traditioneel een van de zwaarste klunpassages. Wie zich er ooit doorheen heeft geworsteld, vergeet de wind tussen Stavoren en Hindeloopen niet snel.
Eten, drinken en een dag in Stavoren
Aan de havenkade liggen meerdere terrassen waar bezoekers in de zomermaanden uren kunnen blijven zitten. Het uitzicht over de IJsselmeerhaven, met af en aan varende plezierboten en een enkele houten beurtschip, is een van die typische zuidwest-Friese tafereeltjes die het zomerseizoen aangenaam maken. De koks in de stad werken graag met regionale producten, en de Friese garnalen die hier op het menu staan, komen vaak uit de Waddenzee.
Voor wie een hele dag wil vullen, is een combinatie met een wandeling rond de oude haven, een bezoek aan de Sint-Nicolaaskerk en een lunch ergens aan de kade een goed schema. Vanaf Stavoren leiden goede fietsroutes langs de IJsselmeerkust naar Hindeloopen en verder; ook is er een mooi pad door het Friese binnenland richting Sloten. Wie de stad alleen via de veerboot bezoekt en weer terugmoet naar Enkhuizen, doet er goed aan vooraf de afvaarttijden te noteren, omdat de drie afvaarten per dag de speelruimte aanzienlijk beperken.