Een Friese jongen op het ijs
Willem Johan Herman Mulier, in zijn hele latere leven bekend als Pim Mulier, werd geboren op 10 maart 1865 in Witmarsum, een dorp tussen Bolsward en Harlingen. Hij groeide op in een welgestelde, internationaal georiënteerde familie en kreeg een opvoeding waarin sport een vanzelfsprekend onderdeel was — destijds, in laat-negentiende-eeuws Nederland, een uitzonderlijk gegeven.
In de strenge winter van 1890 reed de toen vijfentwintigjarige Mulier op eigen houtje langs de elf Friese steden. Hij vertrok 's ochtends vroeg uit Leeuwarden, legde de tocht in dertien à veertien uur af en kwam dezelfde dag terug in de Friese hoofdstad. Het was niet de allereerste keer dat iemand de tocht reed — Friezen deden het al generaties — maar het was wel de eerste keer dat de rit door iemand met een journalistieke pen werd opgeschreven en gedocumenteerd. Zijn beschrijving werkte aanstekelijk: hij vatte een eeuwenoude regionale traditie samen tot een idee dat zichzelf liet doorvertellen.
De officiële tocht van 1909
Negentien jaar na zijn eigen rit was Mulier een van de drijvende krachten achter de oprichting van de Vereniging De Friesche Elf Steden, in december 1908. Doel: de tocht uit zijn informele staat tillen en er een georganiseerd evenement van maken, met startbewijzen, stempelposten en een eenduidige route. Op 2 januari 1909 reed de allereerste officiële Elfstedentocht 1909, gewonnen door Minne Hoekstra.
Mulier zelf deed niet mee aan die officiële tocht — hij was inmiddels ouder en zijn rol was die van bestuurder en initiator. Wel zou hij de tocht in de jaren erna jaarlijks bezoeken en in zijn columns en pamfletten blijven verbinden aan de Friese identiteit en aan zijn bredere sportvisie.
Niet alleen schaatsen — voetbal, hockey, atletiek
De Elfstedentocht is het meest aansprekende voorbeeld van Muliers sportieve voetafdruk, maar zeker niet het enige. In 1879 — hij was toen veertien — richtte hij in Haarlem de eerste Nederlandse voetbalclub op: de Haarlemsche Football Club. In 1889 was hij medeoprichter van de Nederlandse Voetbalbond (de latere KNVB) en bedacht hij in datzelfde decennium het Nederlandse hockeyspel zoals dat hier werd geïntroduceerd.
Ook de moderne atletieksport in Nederland is mede aan Mulier te danken: hij organiseerde de eerste atletiekwedstrijden en stimuleerde de oprichting van de atletiekbond. Zijn invloed strekte zich uit tot het sportjournalistieke vak — hij schreef voor diverse kranten over wat hij zelf 'oefening en sport' noemde — en tot de bestuurlijke kant van de sport. Wie wil weten waarom een man die het Nederlandse voetbal naar Haarlem bracht ook in Leeuwarden met een standbeeld wordt herinnerd, leest in dezelfde biografie.
Sportvisionair in een veranderend tijdperk
Mulier bewoog zich op het snijvlak van twee tijdperken: de late negentiende eeuw waarin sport nog vooral een aristocratische bezigheid was, en de vroeg-twintigste eeuw waarin sport een volkse, georganiseerde activiteit werd. Hij hoorde tot de eersten die sport als maatschappelijk goed propageerden — niet als puur amusement, maar als oefening die lichaam en karakter ten goede kwam. Tegelijkertijd was hij elitair in zijn ideeën over wie 'echt' sportte: voor hem was professionalisme verdacht, sport hoorde amateuristisch te blijven.
Die houding kleurde ook zijn kijk op de Elfstedentocht. Mulier zag de tocht als een uithoudingsproef voor liefhebbers, niet als een wedstrijdspektakel voor profs. Dat zijn opzet de twintigste eeuw heeft overleefd — zelfs in de georganiseerde vorm bleef de Elfstedentocht lang voornamelijk een toertocht — is voor een belangrijk deel terug te voeren op die oorspronkelijke visie.
Standbeeld en nalatenschap
Pim Mulier overleed in 1954, op negenentachtigjarige leeftijd. In Leeuwarden staat sinds de jaren zestig een standbeeld voor hem aan het begin van de Prinsentuin, op de plek waar generaties Elfstedenrijders de tocht zijn begonnen. Het beeld toont hem in schaatshouding, leunend voorover, kop en armen gericht op de tocht die hij in 1890 zelf reed.
Zijn naam leeft ook voort in het Pim Mulier Sportpark in Haarlem, waar het Nederlandse voetbal zijn vroege wortels heeft. In de Friese context blijft hij echter vooral de man van de Elfstedentocht — de visionair die een eeuwenoude traditie in 1909 wist te formaliseren en daarmee aan de twintigste en eenentwintigste eeuw doorgaf. Wie de volgende stap in die geschiedenis wil lezen, vindt in het overzicht van alle winnaars de namen die op zijn fundament hebben voortgebouwd.
Wat we vandaag aan Mulier hebben overgehouden
De erfenis van Pim Mulier is groter dan één evenement of één sport. De manier waarop in Nederland sport is georganiseerd — in landelijke bonden, met amateurverenigingen, met een eigen sportpers — gaat in essentie terug op zijn werk in het laatste kwart van de negentiende eeuw. Hij hoorde tot de eerste generatie die sport zag als publiek belang en niet als persoonlijke aardigheid van een paar welgestelde families.
Die publiek-belang-gedachte zit ook in de moderne Elfstedentocht ingebakken. De tocht is geen commercieel evenement met een sponsor die het laatste woord heeft, maar wordt georganiseerd door een vereniging waar duizenden Friezen lid van zijn. Het kruisje dat finishers ontvangen, heeft geen geldwaarde maar een symbolische — precies het soort waarde dat Mulier zelf in sport zocht.
De Elfstedentocht zoals we hem nu kennen — met al zijn alternatieve varianten, van wandelen tot fietsen tot varen — is feitelijk een doorontwikkeling van het concept dat Mulier in 1909 vastlegde. Steeds dezelfde elf steden, steeds dezelfde stempelkaart, steeds een vereniging die de organisatie draagt. Zonder Mulier had Friesland ongetwijfeld informele rondjes blijven kennen, maar de tocht die het hele land in zijn greep kan houden, was er niet geweest.